آیا پروژههای دور زدن تنگه هرمز میتوانند جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را تغییر دهند؟
کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای را برای توسعه خطوط لوله و مسیرهای جایگزین صادرات نفت آغاز کردهاند. هدف اصلی این پروژهها، کاهش وابستگی به تنگه هرمز است؛ اما بررسی ظرفیتهای فنی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی نشان میدهد این مسیرها، دستکم در میانمدت، توان جایگزینی کامل این آبراه راهبردی را ندارند.
تنگه هرمز؛ قلب تجارت انرژی جهان
تنگه هرمز همچنان مهمترین شاهراه انتقال انرژی جهان محسوب میشود. روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از این مسیر عبور میکند؛ رقمی که حدود یکپنجم تجارت دریایی نفت جهان را شامل میشود.
علاوه بر نفت، بخش مهمی از صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) قطر نیز از همین مسیر انجام میشود. به همین دلیل، هرگونه تغییر در وضعیت تنگه هرمز میتواند بر بازار جهانی انرژی، نرخ بیمه نفتکشها، هزینه حملونقل دریایی و قیمت جهانی نفت اثر مستقیم بگذارد.
کشورهای عربی چه برنامهای را دنبال میکنند؟
در سالهای اخیر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عراق توسعه مسیرهای جایگزین صادرات نفت را با سرعت بیشتری دنبال کردهاند. مهمترین پروژههای در حال اجرا یا برنامهریزیشده عبارتاند از:
- افزایش ظرفیت خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی.
- توسعه خط لوله حبشان–فجیره در امارات.
- احیای خط لوله عراق به بندر جیهان ترکیه.
- بررسی مسیرهای صادراتی جدید از طریق اردن و سوریه.
هدف اصلی این پروژهها، کاهش ریسکهای ناشی از تنشهای منطقهای، افزایش امنیت صادرات نفت و ایجاد مسیرهای متنوع برای انتقال انرژی است.
آیا این پروژهها میتوانند جایگزین تنگه هرمز شوند؟
بررسی آمارها نشان میدهد پاسخ این پرسش، دستکم در شرایط فعلی، منفی است.
حتی اگر تمام پروژههای اعلامشده طبق برنامه تکمیل شوند، مجموع ظرفیت آنها حدود ۷ تا ۸ میلیون بشکه در روز خواهد بود. این در حالی است که در شرایط عادی، بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت روزانه از تنگه هرمز عبور میکند.
از سوی دیگر، بخش عمده صادرات گاز طبیعی مایع قطر نیز همچنان وابسته به این مسیر است و در حال حاضر جایگزین عملیاتی دیگری برای آن وجود ندارد.
مزیت ژئوپلیتیکی ایران همچنان پابرجاست
برخی تحلیلها تلاش میکنند اینگونه القا کنند که اجرای این پروژهها به معنای کاهش جایگاه ژئوپلیتیکی ایران است؛ اما واقعیت این است که جغرافیا قابل تغییر نیست.
ایران در شمال تنگه هرمز قرار دارد و این موقعیت راهبردی، یک مزیت طبیعی و پایدار محسوب میشود. حتی با توسعه خطوط لوله، امنیت خلیج فارس، دریای عمان و مسیرهای انتقال انرژی همچنان به ثبات این منطقه وابسته خواهد بود.
به همین دلیل، بسیاری از مؤسسات معتبر بینالمللی انرژی همچنان تنگه هرمز را مهمترین گلوگاه انرژی جهان معرفی میکنند.
تهدیدها را نباید نادیده گرفت
با وجود این مزیت، تحولات اخیر یک هشدار مهم برای سیاستگذاران ایرانی نیز به شمار میرود. اگر کشورهای منطقه بتوانند در سالهای آینده بخشی از صادرات خود را از مسیرهای جایگزین انجام دهند، ریسک تجاری آنها کاهش پیدا میکند و قدرت مانور بیشتری در بازار جهانی انرژی خواهند داشت.
این روند میتواند رقابت منطقهای را در حوزه صادرات نفت و فرآوردههای انرژی افزایش دهد و اهمیت سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی ایران را بیش از گذشته آشکار کند.
ایران چه ظرفیتهایی در اختیار دارد؟
ایران همچنان یکی از قدرتهای بزرگ انرژی جهان محسوب میشود و از ظرفیتهای مهمی برخوردار است.
- دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان.
- چهارمین ذخایر بزرگ نفت جهان.
- دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر.
- ظرفیت توسعه پالایشگاهها و صنایع پتروشیمی.
- امکان تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه با توسعه زیرساختها.
بهرهبرداری صحیح از این ظرفیتها میتواند ارزش افزودهای بسیار بیشتر از اتکای صرف به موقعیت جغرافیایی ایجاد کند.
تحلیل نویسنده
پروژههای جدید کشورهای عربی را نباید پایان نقش تنگه هرمز دانست؛ بلکه باید آنها را بخشی از راهبرد کاهش ریسک صادرات انرژی ارزیابی کرد. هیچیک از این پروژهها در کوتاهمدت یا حتی میانمدت توان جایگزینی کامل تنگه هرمز را ندارند، اما میتوانند بخشی از صادرات منطقه را از مسیرهای جایگزین منتقل کنند.
برای ایران، این تحولات بیش از آنکه تهدید باشد، یک زنگ هشدار برای توسعه زیرساختهای صادراتی، افزایش ظرفیت پالایش، گسترش صنایع پتروشیمی و تقویت دیپلماسی انرژی است. مزیت ژئوپلیتیکی زمانی ارزشمند خواهد بود که با مزیت اقتصادی، فناوری و زیرساختی همراه شود.
جمعبندی
تنگه هرمز همچنان مهمترین شاهراه انتقال انرژی جهان باقی خواهد ماند، اما رقابت برای ایجاد مسیرهای جایگزین آغاز شده است. کشورهای منطقه با سرمایهگذاری در خطوط لوله تلاش میکنند ریسک صادرات نفت خود را کاهش دهند؛ با این حال، ظرفیت این پروژهها هنوز فاصله زیادی با حجم واقعی انتقال نفت از تنگه هرمز دارد.
ایران با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع عظیم نفت و گاز و توسعه زیرساختهای انرژی میتواند جایگاه خود را در بازار جهانی حفظ کرده و حتی تقویت کند. آینده بازار انرژی بیش از هر زمان دیگری به سرمایهگذاری، فناوری، دیپلماسی اقتصادی و تصمیمهای راهبردی وابسته خواهد بود.
نویسنده: میلاد عربی
